తెలంగాణలో ఆషాఢ మాసంలో మహాకాళి, పోచమ్మ, ఎల్లమ్మ వంటి గ్రామదేవతలకు అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించే రాష్ట్ర పండుగ బోనాలు. మహిళలు కొత్త కుండల్లో వండిన అన్నం, పాలు, బెల్లంతో నైవేద్యం సమర్పిస్తారు. తెలంగాణ సాంస్కృతిక ఆచారానికి ప్రతీకగా నిలిచిన ఈ పండుగ భక్తి, విశ్వాసం, సంప్రదాయాల సమ్మేళనంగా తరతరాలుగా కొనసాగుతోంది.
ఒక నగరం ఎంత ఆధునికంగా ఎదిగినా… తన మూలాలను మరచిపోకపోతేనే అది నాగరికతకు నిజమైన చిరునామా అవుతుంది. హైదరాబాద్ ఆ విషయాన్ని ప్రతి ఆషాఢ మాసంలో ప్రపంచానికి మరోసారి గుర్తుచేస్తుంది. మెట్రో రైళ్లు పరుగులు తీసే వీధుల్లో, అంతర్జాతీయ కంపెనీలతో కళకళలాడే సైబరాబాద్ మధ్యలో డప్పుల మోత వినిపిస్తుంది. తలపై బోనం మోసిన మహిళల అడుగులు కనిపిస్తాయి. పోతురాజు వీరనృత్యం ఉత్సాహాన్ని నింపుతుంది. ఆ క్షణంలో హైదరాబాద్ కేవలం ఒక మహానగరం కాదు. తన చరిత్రను, సంస్కృతిని, విశ్వాసాన్ని గుండెల్లో దాచుకున్న తెలంగాణ స్ఫూర్తి దర్శనమిస్తుంది.
పండుగలు కేవలం సెలవు రోజులు కావు. అవి ఒక జాతి జ్ఞాపకాలు. ఒక సమాజం జీవన విధానం. ఒక తరం నుంచి మరో తరానికి చేరే సంస్కృతి వారసత్వం. తెలంగాణకు అలాంటి జీవంతమైన వారసత్వమే బోనాల పండుగ. ఇది కేవలం మతపరమైన వేడుక కాదు. భక్తి, కుటుంబ బంధం, స్త్రీశక్తి, జానపద కళలు, సామాజిక ఐక్యత, స్థానిక సంస్కృతి కలిసిన మహోత్సవం. అందుకే బోనాల ఘడియ రాగానే తెలంగాణ సంస్కృతి తన సంపూర్ణ వైభవాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది. వీధులు పండుగ వాతావరణంతో నిండిపోతాయి. ప్రతి ఇంటిలో అమ్మవారి పేరు వినిపిస్తుంది.
బోనాల చరిత్రను పరిశీలిస్తే, ప్రజల విశ్వాసం ఎంత గొప్పదో అర్థమవుతుంది. 1813 ప్రాంతంలో హైదరాబాద్లో ప్లేగు వ్యాధి విజృంభించిన వేళ ప్రజలు అమ్మవారిని ప్రార్థించి, వ్యాధి నివారణ అనంతరం కృతజ్ఞతగా బోనం సమర్పించారనే చారిత్రక కథనం ప్రచారంలో ఉంది. కాలక్రమేణా ఆ ఆచారం కుటుంబం నుంచి గ్రామానికి, గ్రామం నుంచి నగరానికి, అక్కడి నుంచి తెలంగాణ సాంస్కృతిక గుర్తింపుగా విస్తరించింది. ‘బోనం’ అంటే భోజనం. కానీ దాని వెనుక ఉన్న భావం కృతజ్ఞత. తల్లి తన బిడ్డకు ప్రేమగా అన్నం పెట్టినట్లే, భక్తుడు అమ్మవారికి ప్రేమతో నైవేద్యం సమర్పించడం.
బోనాల ప్రత్యేకత మహిళల భాగస్వామ్యంలో కనిపిస్తుంది. పసుపు, కుంకుమలతో అలంకరించిన బోనాన్ని తలపై మోసుకుంటూ అమ్మవారి ఆలయానికి వెళ్లే ప్రతి మహిళ భక్తికి ప్రతిరూపం. అది కేవలం ఒక ఆచారం కాదు. కుటుంబ శ్రేయస్సు కోసం, పిల్లల ఆరోగ్యం కోసం, సమాజ సంక్షేమం కోసం చేసే ప్రార్థన. తెలంగాణ సంస్కృతిలో స్త్రీకి ఉన్న గౌరవాన్ని బోనాలు ఎంతో అందంగా ప్రతిబింబిస్తాయి.
భక్తి ఉన్న చోటే విశ్వాసం బలపడుతుంది
బోనాలు అంటే కేవలం బోనం సమర్పించడం మాత్రమే కాదు. పోతురాజు వీరనృత్యం ధైర్యానికి సంకేతం. రంగం ప్రజల విశ్వాసానికి ప్రతిబింబం. ఘటాల ఊరేగింపులు సామూహిక భక్తికి నిదర్శనం. డప్పుల మోత తెలంగాణ జానపద సంస్కృతికి ప్రాణం. ఒక్కో సంప్రదాయం వెనుక ఒక చరిత్ర ఉంది. ఒక్కో ఆచారం వెనుక ఒక సామాజిక సందేశం ఉంది. చెట్టు వేర్లు బలంగా ఉంటేనే కొమ్మలు విస్తరిస్తాయి. అలాగే సంస్కృతి బలంగా ఉంటేనే సమాజం నిలబడుతుంది.
హైదరాబాద్ ప్రపంచ స్థాయి నగరంగా ఎదిగింది. అనేక దేశాల ప్రజలు ఇక్కడ నివసిస్తున్నారు. అత్యాధునిక సాంకేతికత, అంతర్జాతీయ పెట్టుబడులు, భారీ నిర్మాణాలు నగర రూపాన్ని మార్చాయి. కానీ బోనాల పండుగ వచ్చినప్పుడు చార్మినార్ నుంచి సికింద్రాబాద్ ఉజ్జయిని మహంకాళి ఆలయం వరకు, లాల్ దర్వాజ నుంచి గోల్కొండ ఎల్లమ్మ వరకు, బల్కంపేట ఎల్లమ్మ నుంచి పెద్దమ్మ ఆలయం వరకు కనిపించేది ఒక్కటే—తెలంగాణ సంస్కృతికి అద్దం పట్టే భక్తి ప్రవాహం.
ఆధునికతను ఆలింగనం చేసుకున్న నగరం, సంప్రదాయాన్ని గుండెల్లో పెట్టుకుని ఎలా జీవించాలో హైదరాబాద్ ప్రపంచానికి నేర్పుతోంది. బోనాల మహోత్సవం సామాజిక ఐక్యతకు కూడా గొప్ప నిదర్శనం. కులం, మతం, భాష, ప్రాంతం అనే భేదాలు అక్కడ కనిపించవు. అమ్మవారి ముందు అందరూ ఒక్కటే. ఇదే హైదరాబాద్ గంగా-జమున తహజీబ్. భిన్నత్వంలో ఏకత్వం భారతదేశ బలం అయితే, బోనాలు దానికి సజీవ రూపం. “కలిసుంటే కలదు సుఖం” అనే సామెతను ఈ పండుగ ప్రతి సంవత్సరం ఆచరణలో చూపిస్తుంది. సమాజాన్ని విభజించే గోడల కంటే, కలిపే విలువలే శాశ్వతమని గుర్తు చేస్తుంది.
ఈ పండుగ ఆధ్యాత్మికతతో పాటు ఆర్థిక వ్యవస్థకూ ఊతమిస్తుంది. పూల వ్యాపారులు, కుమ్మరులు, చేతివృత్తి కళాకారులు, డప్పు కళాకారులు, చిన్న వ్యాపారులు, హస్తకళల విక్రేతలు—వేలాది కుటుంబాలకు బోనాలు ఉపాధిని అందిస్తాయి. విదేశాల నుంచి, ఇతర రాష్ట్రాల నుంచి వచ్చే సందర్శకులు తెలంగాణ జానపద కళలను, స్థానిక ఆహార సంస్కృతిని, ఆలయ సంప్రదాయాలను ఆస్వాదిస్తారు. ఒక పండుగ ప్రాంతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థను ఎలా బలోపేతం చేయగలదో బోనాలు స్పష్టంగా చూపిస్తున్నాయి.
అభివృద్ధి అంటే కేవలం ఫ్లైఓవర్లు, ఐటీ టవర్లు, విశాల రహదారులు మాత్రమే కాదు. సంస్కృతిని కాపాడుకోవడం కూడా అభివృద్ధిలో భాగమే. మూలాలను మరచిపోయిన సమాజం భవిష్యత్తును నిర్మించుకోలేదు. సంస్కృతిని గౌరవించే సమాజమే శాశ్వతంగా నిలుస్తుంది. కొత్త తరానికి బోనాలు ఒక పండుగ మాత్రమే కాదు; తమ చరిత్రను తెలుసుకునే పాఠశాల. తమ నేలను, తమ భాషను, తమ సంప్రదాయాలను ప్రేమించడం నేర్పే జీవన పాఠం.
అందుకే బోనాలు తెలంగాణకు ఒక ఉత్సవం మాత్రమే కాదు… ఒక గుర్తింపు. ఒక భావోద్వేగం. ఒక ఆత్మగౌరవం. హైదరాబాద్ ఎంత ఎత్తుకు ఎదిగినా, దాని హృదయం మాత్రం అమ్మవారి ఆశీస్సులతోనే కొట్టుకుంటుంది. డప్పుల మోత వినిపించినంత కాలం, బోనం మోసే చేతులు ముందుకు సాగినంత కాలం, తెలంగాణ సంస్కృతి చిరస్థాయిగా నిలుస్తుంది.
బోనాలను కాపాడుకోవడం అంటే ఒక పండుగను కాపాడుకోవడం కాదు; తెలంగాణ సంస్కృతిని, మన మూలాలను, భావితరాలకు అందించాల్సిన అమూల్య వారసత్వాన్ని పరిరక్షించడం. బోనాలు నిలిస్తే తెలంగాణ సంస్కృతి నిలుస్తుంది. తెలంగాణ సంస్కృతి నిలిస్తే మన అస్తిత్వం నిలుస్తుంది. అదే మన బాధ్యత. అదే మన గర్వకారణం.
Dundra Kumaraswamy, B-pharm,MS,LLB, National president BC Dal, Chairman; BC Reservation Co ordination JAC, High court Advocate, 9959912341
