శ్రీరామచంద్రుడితో, దీపాల వెలుగులతో ప్రత్యేక అనుబంధం కలిగిన దీపావళి సందర్భంగా అద్వానీ శత వసంతాల ప్రస్థానంలోకి ప్రవేశించడం ఎంతో ప్రత్యేకమైన సందర్భమని ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ పేర్కొన్నారు. భారతీయ జనసంఘ్ స్థాపనకు 75 ఏళ్లు పూర్తవుతున్న వేళ, డాక్టర్ శ్యామాప్రసాద్ ముఖర్జీ 125వ జయంతి సందర్భంలో, ఇటీవలే రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ శతాబ్ది ఉత్సవాలు జరుపుకున్న నేపథ్యంలో అద్వానీ జీవిత ప్రస్థానం మరింత ప్రాధాన్యతను సంతరించుకుందని ఆయన గుర్తుచేశారు.
1927 నవంబర్ 8న సింధ్ ప్రాంతంలో జన్మించిన ఆయన, 1947లో దేశ విభజన సమయంలో తనకు ఎంతో పరిచయమైన సొంత ప్రాంతాన్ని, జీవితాన్ని వదిలి రావాల్సి వచ్చింది. అయితే ఆ కష్టాన్ని, బాధను మనసులో పెట్టుకుని కుంగిపోకుండా కొత్త జీవితాన్ని మొదటి నుంచి నిర్మించుకున్నారు. ఎన్ని ప్రతికూల పరిస్థితులు ఎదురైనా పట్టుదలతో ముందుకు సాగడం ఆయన వ్యక్తిత్వంలో అంతర్భాగంగా మారింది. జనసంఘ్‌ను బలోపేతం చేయడం నుంచి భారతీయ జనతా పార్టీని జాతీయ స్థాయిలో తిరుగులేని రాజకీయ శక్తిగా తీర్చిదిద్దడం వరకు ఇదే పట్టుదల కనిపించింది.
జాతీయ అధ్యక్షుడుగా గణనీయమైన విజయాలు
బీజేపీ జాతీయ అధ్యక్షుడిగా అద్వానీ బాధ్యతలు నిర్వహించిన కాలంలో పార్టీ గణనీయమైన రాజకీయ విజయాలను సాధించింది. 1989 ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ పార్టీ 400కు పైగా స్థానాల నుంచి 200 లోపు స్థానాలకు పడిపోయిన రాజకీయ పరిణామాల్లో బీజేపీ ఎదుగుదల కీలకంగా నిలిచింది. 1996లో తొలిసారిగా బీజేపీ లోక్‌సభలో అతిపెద్ద పార్టీగా అవతరించింది. దేశమే ప్రథమ ప్రాధాన్యంగా భావించే సిద్ధాంత పునాదులపై పార్టీని నిర్మించడంతో పాటు అనేక తరాల కార్యకర్తలను అద్వానీ తీర్చిదిద్దారు.
రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ ప్రచారక్‌గా తన ప్రస్థానాన్ని ప్రారంభించిన అద్వానీ తొలుత రాజస్థాన్‌లోని వివిధ ప్రాంతాల్లో పనిచేశారు. అనంతరం ఢిల్లీకి చేరుకుని అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయితో కలిసి పనిచేయడం ప్రారంభించారు. దశాబ్దాల పాటు రాజకీయాల్లో అగ్రస్థానంలో కొనసాగుతూ, పరస్పరం పోటీదారులుగా కాకుండా సహచరులుగా, ఒకరి బలాన్ని మరొకరు గుర్తిస్తూ పనిచేసిన నాయకులు అరుదుగా కనిపిస్తారు. అద్వానీ, వాజ్‌పేయి ఈ విషయంలో భారత రాజకీయాలకు ఆదర్శంగా నిలిచారు. వీరిద్దరి నాయకత్వం దేశ రాజకీయాల దిశను మార్చింది.
దేశ విభజన నాటి విషాద పరిస్థితుల నుంచి కోలుకుంటున్న ఢిల్లీకి చేరుకున్న అద్వానీ జనసంఘ్‌ను బలోపేతం చేయడంపై దృష్టి సారించారు. 1967లో ఢిల్లీ మెట్రోపాలిటన్ కౌన్సిల్ ఛైర్మన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆ సమయంలో ముఖ్య కార్యనిర్వహణాధికారిగా పనిచేసిన దివంగత విజయ్ కుమార్ మల్హోత్రాతో కలిసి ఢిల్లీ అభివృద్ధికి కృషి చేశారు. 1970లో ఆయన పార్లమెంటరీ ప్రస్థానం ప్రారంభమైంది. ఎంపీగా, అనంతరం లోక్‌సభ, రాజ్యసభల్లో ప్రతిపక్ష నేతగా, అధికార పక్షంలో కీలక బాధ్యతలు నిర్వహించిన సమయంలోనూ ఆయన తనదైన ముద్ర వేశారు. పార్లమెంటరీ కార్యకలాపాలతో ఎంత బిజీగా ఉన్నప్పటికీ దేశవ్యాప్తంగా పర్యటిస్తూ ప్రజలను కలుసుకునేవారు.
1991 లోక్‌సభ ఎన్నికల సమయంలో అద్వానీ రెండు నియోజకవర్గాల నుంచి పోటీ చేయాలని నిర్ణయించారు. వాటిలో గుజరాత్‌లోని గాంధీనగర్ ఒకటి. విభజన అనంతరం ఆయన తండ్రి కచ్ ప్రాంతంలో స్థిరపడటంతో గుజరాత్‌తో అద్వానీకి పాత అనుబంధం ఉంది. అంతేకాకుండా ఆయన గతంలో గుజరాత్ నుంచి రాజ్యసభ సభ్యుడిగా కూడా పనిచేశారు. అందువల్ల గాంధీనగర్ నుంచి పోటీ చేయడం ఆయనకు సొంత ప్రాంతానికి తిరిగి వచ్చిన అనుభూతిని కలిగించింది.
అద్వానీ నాయకత్వంలో ప్రత్యేకంగా కనిపించిన రెండు లక్షణాలు ఆయన సిద్ధాంతపరమైన స్పష్టత, మేధోపరమైన పదునైన ఆలోచనా విధానం. ఆయన ప్రసంగాలు, రచనలు, రాజకీయ విశ్లేషణల్లో ఈ లక్షణాలు స్పష్టంగా కనిపించేవి. జనసంఘ్, బీజేపీ తరఫున ఆయన రూపొందించిన తీర్మానాలు ఇప్పటికీ అధ్యయనం చేయదగినవిగా నిలిచాయి. ఇంటర్వ్యూలలోనూ ఆయన ప్రశ్నలకు స్పష్టంగా, సూటిగా సమాధానాలు ఇచ్చేవారు. భారత రాజకీయాల్లో ఒక వర్గం ప్రచారం చేసిన నకిలీ లౌకికవాదాన్ని ఎండగట్టడంలోనూ అద్వానీ కీలక పాత్ర పోషించారు.
బీజేపీ సంస్థాగత వ్యవహారాల్లో భాగంగా అద్వానీ ఎన్నికల పత్రాల తయారీ నుంచి ప్రచారం వరకు సహకరించే అవకాశం తనకు లభించిందని మోదీ గుర్తుచేసుకున్నారు. గాంధీనగర్ ప్రజలు అద్వానీని పలుమార్లు పార్లమెంటుకు పంపించారని, తాను కూడా ఆ నియోజకవర్గ ఓటరుగా అనేక సందర్భాల్లో ఆయనకు ఓటు వేసే అవకాశం పొందానని తెలిపారు. తన నియోజకవర్గ ప్రజల పట్ల అద్వానీ చూపిన శ్రద్ధ, అందించిన సేవలు ప్రజాప్రతినిధులందరికీ ఆదర్శమని పేర్కొన్నారు.
1975లో విధించిన అత్యవసర పరిస్థితి అద్వానీ జీవితంలో కీలక మలుపుగా నిలిచింది. ప్రజాస్వామ్య పరిరక్షణకు, రాజ్యాంగ విలువలను కాపాడటానికి ఆయన ముందుండి పోరాడారు. ఆ సమయంలో ఎదుర్కొన్న అనుభవాలను ‘ఎ ప్రిజనర్స్ స్క్రాప్‌బుక్’ అనే పుస్తకంలో పొందుపరిచారు. అందులోని ‘ఎ టేల్ ఆఫ్ టూ ఎమర్జెన్సీస్’ అనే అధ్యాయంలో 1975 జూన్ నుంచి భారతదేశంలో చోటుచేసుకున్న పరిణామాలకు, 1933లో నాజీ జర్మనీలో జరిగిన ఘటనలకు మధ్య ఉన్న పోలికలను వివరించారు.
ప్రతి పక్ష నేతగా రాణించిన అద్వానీ
ప్రతిపక్ష నాయకుడిగా పోరాట పటిమను ప్రదర్శించిన అద్వానీ, పాలనాధికారిగా కూడా తనదైన ప్రతిభను చాటుకున్నారు. 1977లో జనతా ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చినప్పుడు సమాచార, ప్రసార శాఖ మంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆ శాఖలో ఆయన చేసిన సంస్కరణలు, తీసుకున్న నిర్ణయాలు విశేష ప్రభావాన్ని చూపించాయి. అనంతరం ఉప ప్రధానమంత్రిగా, దేశంలో అత్యధిక కాలం హోంశాఖ మంత్రిగా పనిచేసిన నేతల్లో ఒకరిగా జాతీయ భద్రతా వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. భద్రతా దళాల సంక్షేమం, వారి జీవన ప్రమాణాల మెరుగుదలకు ఆయన చేసిన కృషి ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకోవాల్సినది. ఉగ్రవాదంపై రాజీలేని వైఖరితో వ్యవహరించి, ఉగ్రవాద వ్యతిరేక కఠిన చట్టం అమలుకు కూడా కృషి చేశారు.
అద్వానీ జీవితంలో అత్యంత కీలకమైన ఘట్టాల్లో సోమనాథ్ నుంచి అయోధ్య వరకు చేపట్టిన రథయాత్ర ఒకటి. ఈ యాత్ర భారత సమాజంలో, రాజకీయాల్లో పెను మార్పులకు దారితీసింది. రథయాత్ర ఆలోచన దశ నుంచి కార్యరూపం దాల్చే వరకు అందులో భాగస్వామ్యం కావడం తనకు లభించిన గొప్ప అవకాశంగా భావిస్తున్నానని మోదీ పేర్కొన్నారు. సోమనాథ్‌లో యాత్ర ప్రారంభమైన సమయంలో అక్కడ ఉండటం తనకు ప్రత్యేక అనుభూతినిచ్చిందన్నారు. నిరంతర ప్రయాణం, సుదీర్ఘ గంటలపాటు కార్యక్రమాలు, శారీరక శ్రమ, అలసటను అధిగమించి లక్ష్యంపై దృష్టి నిలపడం వంటి ఎన్నో సవాళ్లతో కూడుకున్న రథయాత్రలో అద్వానీ అద్భుతమైన సహనాన్ని, పట్టుదలను ప్రదర్శించారని కొనియాడారు.
బిహార్‌లో అద్వానీని అరెస్టు చేసిన సందర్భం కూడా తనకు గుర్తుందని మోదీ తెలిపారు. ఆ తర్వాత గుజరాత్‌లో చిమన్‌భాయ్ పటేల్ ప్రభుత్వానికి బీజేపీ మద్దతు ఉపసంహరించుకుంది. పార్టీ సిద్ధాంతాల విషయంలో, ముఖ్యంగా అయోధ్య రామమందిర నిర్మాణం విషయంలో ఎలాంటి రాజీ ఉండదనే స్పష్టమైన సందేశాన్ని ఈ నిర్ణయం ద్వారా ఇచ్చారని వివరించారు. రామమందిర నిర్మాణం కోసం ఎంతోమంది సీనియర్ నాయకులు, కార్యకర్తలు ఎన్ని అడ్డంకులు ఎదురైనా వెనక్కి తగ్గబోమని ప్రతిజ్ఞ చేశారని, చివరకు భారత ప్రజల ఆశీస్సులతో అయోధ్యలో భవ్యమైన శ్రీరామమందిర నిర్మాణం సాకారమైందని పేర్కొన్నారు.
వ్యక్తిత్వంలో నిరాడంబరత కూడా ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తుందని మోదీ గుర్తుచేశారు. నవనిర్మాణ ఉద్యమం అనంతరం అద్వానీ జునాగఢ్‌కు వెళ్లి నెల రోజుల పాటు సాధారణ కార్యకర్తగా ఉంటూ పార్టీని అసెంబ్లీ ఎన్నికలకు సిద్ధం చేశారు. ఆ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ పార్టీ ఓటమి పాలైంది. ప్రజాజీవితంలో నైతిక విలువలు, నిజాయతీ ఎలా ఉండాలో అద్వానీ తన ఆచరణ ద్వారా చూపించారు. ఆయనకు పుస్తక పఠనం అంటే ఎంతో ఇష్టం. వార్తాపత్రికలను ఎంతో శ్రద్ధగా చదివే అలవాటు ఉంది. సినిమాలు, నాటకాలపై కూడా ఆసక్తి కలిగి ఉండేవారు. సినిమాలపై విమర్శకుడిగా తన అభిప్రాయాలను వెల్లడించేవారు. భారతదేశ చరిత్ర, వారసత్వాన్ని భద్రపరచుకోవాల్సిన అవసరాన్ని వివరిస్తూ ఆయన రచించిన ‘మై కంట్రీ మై లైఫ్’ పుస్తకం ఆయన చారిత్రక దృక్పథానికి నిదర్శనంగా నిలుస్తుంది.
సింధీ సంస్కృతిని కొనసాగించిన అద్వానీ
సింధీ సంస్కృతితోనూ అద్వానీ తన అనుబంధాన్ని ఎప్పుడూ కొనసాగించారు. లేహ్ సమీపంలో సింధు దర్శన్ పూజను ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లేందుకు ఆయన ప్రత్యేక కృషి చేశారు. ఈ కార్యక్రమంలో అద్వానీతో పాటు జార్జ్ ఫెర్నాండెజ్‌తో కలిసి పాల్గొన్న అనుభవం తనకు ఉందని మోదీ గుర్తుచేసుకున్నారు.
సుదీర్ఘ ప్రజా జీవితంలో ఆయనకు అండగా నిలిచిన సతీమణి కమలా అద్వానీ పాత్రను కూడా మరువలేమని మోదీ పేర్కొన్నారు. ఆయన రాజకీయ ప్రయాణంలో ఆమె నిరంతరం బలంగా నిలిచారని కొనియాడారు.
కరాచీలో బాల్యం గడిపిన అద్వానీ తన జీవితం ఇంతటి సుదీర్ఘమైన, చారిత్రక ప్రస్థానంగా మారుతుందని అప్పట్లో ఊహించి ఉండకపోవచ్చు. దేశానికి ఆయన చేసిన సేవలను గుర్తించిన భారత ప్రభుత్వం 2024లో దేశ అత్యున్నత పౌర పురస్కారమైన భారతరత్నతో గౌరవించింది. ఇప్పుడు జీవితంలో వందో సంవత్సరంలోకి అడుగుపెడుతున్న అద్వానీకి సంపూర్ణ ఆరోగ్యం, ఆయురారోగ్యాలు ప్రసాదించాలని ప్రార్థిస్తున్నానని, ఆయన ఎప్పటిలాగే దేశ ప్రజలకు, కార్యకర్తలకు స్ఫూర్తినిస్తూ ఉండాలని ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ ఆకాంక్షించారు.
